Handtók lögreglan þig
eða beitti þig þvingunaraðgerðum?
Þú gætir átt rétt á bótum.

Lögreglan má ekki leita á þér NEMA:

1. Dómari gefi leyfi (dómsúrskurður) — hann gerir það bara ef skilyrði leitar eru til staðar.
2. Þú gefir leyfi — lögreglan má ekki þvinga þig, t.d. með hótunum eða loforðum, eða líta á þögn eða rænuleysi sem samþykki. Hún má bara leita þar sem þú leyfir. Þú mátt alltaf draga leyfið til baka og þá verður hún strax að hætta leitinni.
3. Neyðartilvik — ef raunveruleg hætta er á að sönnunargögn glatist meðan lögreglan bíður dómsúrskurðar má hún leita strax án úrskurðar.

Skilyrði leitar

• Rökstuddur grunur um að þú hafir framið glæp
• Nauðsynlegt að taka af þér hlutinn eða efnið — t.d. ef lögreglan heldur að þú sért með morðvopn eða ólögleg vímuefni

Framkvæmd

Lögreglumaður af sama kyni á að framkvæma leitina. Ef þú ert með hlutlausa kynskráningu áttu að fá að velja hvort kona eða karl framkvæmir hana. Lögreglan verður að sýna þér virðingu og fara varlega.

Lögreglan má ekki leita inni í líkama þínum NEMA:

1. Dómari gefi leyfi (dómsúrskurður) — hann gerir það bara ef leitin er nauðsynleg og rökstuddur grunur er um alvarlegt brot.
2. Þú gefir leyfi — lögreglan má ekki þvinga þig, t.d. með hótunum eða loforðum, eða líta á þögn eða rænuleysi sem samþykki. Þú mátt alltaf draga leyfið til baka og þá verður lögreglan strax að hætta leitinni.

Skilyrði innvortis leitar

Jafnvel þótt þú samþykkir eða dómari leyfi leitina verða skilyrði líka að vera til staðar:

1. Rökstuddur grunur um að þú hafir framið alvarlegan glæp (brot sem getur varðað 6 ára fangelsi)
2. Það þarf að vera nauðsynlegt að taka hlutinn af þér

Framkvæmd

• Læknir verður fyrst að staðfesta að heilsan þín þoli leitina
• Læknir eða aðrir með tilskilda menntun verða að framkvæma leitina

Lögreglan má ekki framkvæma húsleit NEMA:

1. Dómari gefi leyfi (dómsúrskurður) — bara ef skilyrði leitar eru til staðar.
2. Þú gefir leyfi — lögreglan má ekki þvinga þig með hótunum eða loforðum, eða líta á þögn eða rænuleysi sem samþykki. Hún má bara leita þar sem þú leyfir. Þú mátt alltaf draga leyfið til baka og þá verður hún strax að hætta leitinni.
   
   Ef tveir búa saman verða báðir að gefa leyfi. Ef þú býrð hjá öðrum má hann ekki gefa leyfi fyrir leit í þínu herbergi.
3. Neyðartilvik — ef raunveruleg hætta er á að rannsókn spillist meðan lögreglan bíður dómsúrskurðar má hún leita strax án úrskurðar.

Skilyrði ef þú ert sakborningur

Jafnvel þótt þú samþykkir eða dómari leyfi húsleitina verða skilyrði líka að vera til staðar:

1. Rökstuddur grunur um að þú hafir framið afbrot
2. Leitin verður að hafa tilgang og tengjast rannsókninni
3. Lögreglan má bara gera húsleit ef hún ætlar að:
   • Finna þar manneskju sem lögreglan grunar um glæp (lögreglan heldur að hún sé þar inni)
   • Rannsaka þar manneskju, hlut eða sönnunargögn tengd afbrotinu
   • Finna þar hluti sem hún ætlar að taka til sín

Skilyrði ef þú ert ekki sakborningur

1. Rökstuddur grunur um að einhver hafi framið glæp sem varðar fangelsi
2. Leitin verður að tengjast rannsókninni
3. Lögreglan má bara leita ef:
   • Glæpur var framinn þar inni eða sá sem framdi glæpinn var handtekinn þar
   • Rökstuddur grunur um að sakborningur sé þar inni eða hlutur sem lögreglan þarf að taka

• Lögreglan má ekki gera húsleit á nóttunni, nema það geti skemmt rannsóknina að bíða fram á næsta dag
• Lögreglan á að tilkynna eiganda eða umráðamanni um heimildina til húsleitar og bjóða viðkomandi að fylgjast með leitinni. Ef viðkomandi er ekki heima á lögreglan að kalla til heimilisfólk eða starfsfólk sem er á staðnum.
• Ef enginn er viðstaddur fyrir hönd eiganda eða umráðamanns á lögreglan að láta viðkomandi vita af leitinni eins fljótt og hægt er
• Ef einhver hindrar eða truflar leitina má lögreglan vísa viðkomandi í burtu
• Lögreglan verður að sýna varkárni og tillitssemi — t.d. ef börn eru á heimilinu ætti hún að gera húsleitina meðan þau eru ekki heima

Ef þú neitar að svara spurningum lögreglu getur hún lítið gert, nema leita til dómara og fá hann til að taka skýrslu af þér.

Ef þú neitar svo að svara spurningum dómara getur hann sektað þig — það er þó mjög sjaldgæft.

Þú þarft ekki að svara spurningum sem tengjast því hvort þú hafir framið glæp. T.d. „Braust þú inn í húsið með sakborningnum?“ — þeirri spurningu þarft þú ekki að svara.

Þessir mega alltaf neita

• Verjandi sakbornings
• Félagsráðgjafi, sálfræðingur, prestur, læknir eða svipaðir aðilar — mega ekki segja frá einhverju sem sakborningur hefur treyst þeim fyrir

Hvað gerist ef ég segi ósatt sem vitni?

Ef þú segir viljandi rangt frá geturðu fengið sekt eða fangelsisrefsingu. Refsingin fer eftir því hversu alvarlegt brotið er.

Þetta á ekki við ef þú manst eitthvað rangt, ruglast eða segir frá einhverju sem þú telur satt en kemur síðar í ljós að var ekki rétt.

Má ég neita að bera vitni gegn einhverjum nákomnum mér?

Já, í ákveðnum tilvikum.

Þú mátt neita að bera vitni gegn:

• Maka eða fyrrverandi maka
• Foreldri, barni, ömmu, afa, barnabarni eða öðrum skyldmennum í beinan legg
• Systkini
• Stjúpforeldri eða stjúpbarni
• Tengdaforeldri eða tengdabarni

Sama gildir um sambærileg fjölskyldutengsl vegna ættleiðingar.

Ef þið eruð eða hafið verið mjög náin getur dómari líka leyft þér að sleppa við að bera vitni. Þetta getur t.d. átt við ef þið eruð eða hafið verið í sambúð eða trúlofuð, eða ef um fósturforeldri eða fósturbarn er að ræða.

Hvað ef lögreglan vill taka af mér skýrslu?

Þú þarft almennt ekki að mæta í skýrslutöku hjá lögreglu. Ef þú gefur skýrslu geturðu átt rétt á að neita að svara ákveðnum spurningum.

Hvað ef ég þarf að mæta fyrir dóm?

Þá er almennt skylda að mæta, jafnvel þótt þú megir neita að bera vitni. Láttu vita ef þú telur þig eiga rétt á undanþágu.

Þú getur líka átt rétt á að neita að svara ákveðnum spurningum, t.d. ef svarið gæti komið þér eða einhverjum nákomnum í vandræði vegna refsiverðs brots.

Já, í ákveðnum tilvikum.

Ef þú óttast að lífi þínu, heilsu eða frelsi verði stefnt í hættu ef það kemur fram hver þú ert, geturðu óskað eftir að lögreglan haldi því leyndu. Sama gildir ef hættan beinist að einhverjum nákomnum þér.

Þá er hægt að halda nafni þínu og öðrum upplýsingum sem gætu upplýst hver þú ert utan lögregluskýrslunnar.

En það er ekki alltaf hægt að tryggja að enginn átti sig á hver þú ert. Ef þú varst t.d. eina vitnið að atvikinu gæti framburðurinn sjálfur upplýst hver þú ert.

Segðu lögreglunni frá þessum áhyggjum áður en þú gefur skýrslu.

Ef málið fer fyrir dóm getur dómari einnig heimilað nafnleynd, en til þess þurfa að vera mjög ríkar ástæður.

• Ef lögreglan grunar þig um brot þarftu ekki að svara spurningum hennar um það.
• Þú átt rétt á að lögreglan segi þér strax af hverju þú ert í skýrslutöku og hvaða brot hún er að rannsaka
• Þú átt rétt á að tala við verjanda fyrir skýrslutökuna og hafa hann með þér í henni. Við mælum eindregið með því! Þú mátt velja hvaða lögmann sem er.
• Lögreglan á að sýna þér virðingu og kurteisi og vera róleg og tillitssöm
• Lögreglan getur ekki lofað þér að þú fáir vægari refsingu eða sleppir við refsingu gegn því að gefa upplýsingar. Það er dómari sem ákveður refsinguna ef málið fer fyrir dóm.
• Lögreglan má hins vegar benda þér á að upplýsingar sem þú gefur geti haft áhrif á refsingu dómara.
• Ef lögreglan lofar þér einhverju – fáðu það skriflega.
• Ef þú ert undir áhrifum verður lögreglan að skrá það í skýrsluna
• Ef þú skilur ekki íslensku nógu vel á lögreglan að útvega þér túlk við skýrslutöku. Þú þarft ekki að borga fyrir túlkinn.
• Ef skýrslutaka hefur staðið yfir í fjórar klukkustundir, jafnvel með stuttum hléum, geturðu krafist að minnsta kosti klukkustundar hlés áður en henni er haldið áfram.
• Lögreglan verður líka að sjá til þess að þú fáir næga hvíld og næringu.
• Skýrslutaka má ekki standa lengur en samtals tólf klukkustundir á hverjum sólarhring.

Á ég rétt á að skýrslan sé tekin upp?

Lögreglan á að taka skýrslutökuna upp þegar það er hægt.

Að jafnaði á að taka hana upp bæði með hljóði og mynd þegar málið snýst um:

• Manndráp og líkamsmeiðingar, nema minni háttar líkamsárásir samkvæmt 217. gr. hegningarlaga
• Kynferðisbrot
• Stórfelld fíkniefnabrot

Sama gildir að jafnaði þegar börn yngri en 15 ára eru yfirheyrð eða sérstakar aðstæður kalla á upptöku.

Ef lögreglan tekur skýrsluna ekki upp á hún að skrá hvers vegna.

Ef lögreglan tekur ekki upp skýrslutökuna heldur skrifar niður það sem þú segir, áttu að fá að lesa yfir framburðinn áður en þú skrifar undir.

Ef eitthvað er rangt eða vantar áttu rétt á að fá það leiðrétt eða athugasemdir þínar skráðar.

Lestu skýrsluna vel yfir. Það sem stendur í henni getur verið notað síðar í málinu, jafnvel þótt það sé ekki nákvæmlega það sem þú sagðir.

• Lögreglan verður strax að segja þér hvers vegna hún handtók þig.
• Þú átt rétt á að hafa strax samband við lögmann
• Þú átt rétt á að láta nánustu ástvini vita — eða lögreglan lætur þá vita strax
• Ef þú óskar eftir læknisaðstoð, t.d. lyfjagjöf, verður lögreglan að kalla til lækni eða hjúkrunarfræðing eða fara með þig á spítala. Varðstjóri metur nauðsyn og ef vafi er skal hann túlkaður þér í vil. Þetta á að skrá hjá lögreglunni.
• Þegar handtökunni lýkur á lögreglan að skila því sem hún tók af þér, nema hún hafi lagalega heimild til að halda því áfram.

Hvað á lögreglan að skrá?

• Nafn, kennitölu og heimilisfang
• Ástæðu handtöku — hvar og hvenær
• Hverjir unnu að handtökunni
• Hvort þú virtist vera undir áhrifum eða í andlegu ójafnvægi
• Hvort þú varst með sýnilega áverka fyrir eða við handtöku
• Hvenær þér var kynnt réttarstaða þín og hverjir gerðu það
• Óskir þínar um verjanda og tilkynningu til vandamanna — og hvenær og hvernig orðið var við þeim
• Hvert þú varst færð/ur eftir handtöku

Án þess að glæpur hafi verið framinn

• Til að halda uppi lögum og reglu — t.d. ef þú raskar almannafriði eða hætta er á óeirðum
• Ef þú hefur ekki heimild til að dvelja á Íslandi
• Ef þú mætir ekki í afplánun
• Ef þú ert strokufangi
• Ef þú hefur rofið skilorð, reynslulausn eða náðun

Lögreglan verður að segja þér ástæðu handtökunnar og má ekki halda þér lengur en nauðsyn krefur — mest í 24 klukkustundir.

Vegna rannsóknar máls

• Ef það er rökstuddur grunur um að þú hafir framið brot
• Lögreglan telur það nauðsynlegt til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot eða til að koma í veg fyrir að sönnunargögn skemmist, tryggja að þú látir þig ekki hverfa, eða tryggja öryggi þitt eða annarra
• Þú neitar að segja nafnið þitt og það er nauðsynlegt fyrir rannsóknina
• Þú mætir ekki í skýrslutöku sem sakborningur
• Þú hefur strokið úr gæsluvarðhaldi
• Það eru óeirðir í gangi og það er hætta á miklum líkamsmeiðingum eða tjóni á eignum

• Þú átt rétt á að hafa strax samband við lögmann
• Þú átt rétt á að hafa strax samband við nánustu ástvini
• Stjórnandi lögregluvaktarinnar getur frestað þessu ef hann heldur að það gæti skemmt rannsóknina — en hann verður alltaf sjálfur að láta ástvini þína strax vita um handtökuna

Ef lögreglan leyfir þér ekki samband

Hún þarf að gera það með skriflegri og rökstuddri ákvörðun og kynna þér hana.

Ef þú ert yngri en 18 ára

Lögreglan verður að hafa samband við forsjáraðila þína og barnaverndarþjónustu.

Lögreglan má bara nota kylfur þegar aðrar aðferðir hafa ekki dugað og það er nauðsynlegt. Aðeins í þessum tilvikum:

• a) Til að koma í veg fyrir árás á lögreglumanninn sjálfan eða þriðja mann
• b) Til að handtaka hættulega brotamenn
• c) Þegar einhver reynir að koma í veg fyrir handtöku eða reynir að frelsa handtekinn mann
• d) Þegar einhver reynir að hindra lögregluna í starfi
• e) Ef einhver hlýðir ekki skipun lögreglunnar og það er nauðsynlegt að hann geri það strax

Takmarkanir

Lögreglan þarf að passa að valda ekki meiri skaða en nauðsynlegt er. Hún á að beina kylfum að handleggjum og fótum. Hún má ekki beina kylfunum að höfði, hálsi, brjósti, nýrnasvæði eða hryggsúlu. Hún á að forðast að slá í liðamót og má ekki nota kylfu til stungu.

Skráningarskylda

Ef lögreglan notar kylfu verður hún strax að segja yfirmönnum sínum frá því og skrifa skýrslu. Í henni verða að koma fram ástæður notkunarinnar, hvernig kylfunni var beitt og hvað hún gerði til að forðast skaða.

Já þú mátt almennt taka myndir og myndbönd af lögreglu við störf á almannafæri. Lögreglan má ekki banna þér að taka upp nema við sérstakar aðstæður, t.d. ef upptakan truflar lögregluaðgerðirnar verulega eða skapar sérstaka hættu.

Lögreglan má ekki skipa þér að eyða myndskeiði án lagaheimildar.

Undantekningar

Lögreglan getur bannað þér að mynda ef hún telur að myndbandið geti:

• Skemmt eða spillt rannsókn
• Skaðað hagsmuni þriðja aðila
• Valdið verulegum truflunum á starfi hennar

Mikilvægt

Ef lögreglan bannar þér að mynda verður hún að gæta meðalhófs — hún má t.d. ekki slá símann úr höndum þér eða taka hann af þér án þess að leggja hald á hann með lögmætum hætti.

Ef þú segir að vímuefnin séu til eigin nota teljast þau til einkanota — þú þarft ekki að sanna það. Lögreglan verður að sanna að þú hafir ætlað að selja þau.

Hvað skoðar lögreglan?

• Hvort þú varst með mikið magn vímuefna á þér
• Hvort efnunum var skipt niður í söluvæna poka
• Hvort tæki, vog, ziplock-pokar o.fl. fundust á staðnum
• Hvort þú varst með margar tegundir vímuefna á þér
• Hvort lögreglan hefur oft áður fundið vímuefni á þér
• Hvort þú gefur trúverðuga skýringu á því að efnin séu til eigin nota — t.d. ef þau fundust heima hjá þér og ólíklegt þykir að þú sért að selja
• Hvort þú breytir frásögninni eða hún þykir ótrúleg
• Hvort þú átt sögu um sölu vímuefna

Í stuttu máli: Er sagan trúverðug?

Dæmi úr dómaframkvæmd

173 gr. af kannabis hefur verið talið neysluskammtur. Samkvæmt reglum dómstólasýslu nr. 12/2018 geta einstaklingar verið með allt að 100 gr. af kókaíni til einkanota — það er ekki skylda að skammturinn sé lítill.

• Lögreglan má ekki halda þér lengur en nauðsynlegt er. Ef lögreglan ætlar að halda þér lengur en 24 klukkustundir þarf hún almennt að leiða þig fyrir dómara innan þess tíma. Undantekningar eru meðal annars ef þú ert undir svo miklum áhrifum áfengis eða fíkniefna að ekki er hægt að taka af þér skýrslu. Þá getur fresturinn orðið allt að 30 klukkustundir.
• Lögreglan má leita á þér áður en hún setur þig inn. Ef þú þarft að afklæðast verður það að gerast í klefanum, fyrir framan starfsmann af sama kyni — ef þú ert kynsegin máttu ráða.
• Lögreglan á að skrá alla hluti sem hún tekur af þér og skila þeim þegar þú losnar úr haldi, nema hún hafi lagalega heimild til að halda þeim áfram.
• Bjalla á að vera í öllum klefum svo þú getir hringt til að komast á salernið eða óskað eftir aðstoð. Lögreglan má neita ef þú sýnir mikla mótspyrnu eða telst hættuleg manneskja.
• Myndavélar eru í öllum klefum og eiga að vera í gangi — m.a. þér til verndar
• Þú átt rétt á samloku. Þú færð heitan mat ef vistun varir lengur en 24 klst. Lögreglan á að skrá hvort þú þiggur mat eða ekki.
• Í öllum klefum á að vera aðgangur að vatni — þú getur einnig óskað eftir mjólk og kaffi
• Ef þú þarft á lyfseðilskyldum lyfjum að halda á lögreglan að kanna það og útvega þau ef talið er mikilvægt. Þetta á líka við um lyf sem þú ert með á þér.

Hvað á lögreglan að skrá?

• Hver tók ákvörðun um að setja þig í klefann og númerið á honum
• Hvaða hlutir voru teknir af þér
• Hvort sjáanlegir áverkar voru á þér þegar þú komst í klefann.
• Hvort verjandi eða aðrir heimsóttu þig
• Hvenær þú fékkst mat og hvenær þú varst yfirheyrð/ur
• Hvenær þú varst færð/ur fyrir dómara, sett/ur aftur í klefa, látin/n laus eða færð/ur í gæsluvarðhald
• Annað sem skiptir máli — t.d. ef þú fórst til læknis eða á sjúkrahús

Lögreglan má taka af þér eigur þínar ef hún telur að:

• Þær séu sönnunargögn í sakamáli — t.d. vopn, sími með upplýsingum o.fl. Ef hægt er að tryggja sönnunargögnin með því að afrita upplýsingar úr símanum á lögreglan að gera það í stað þess að taka símann af þér.
• Þú hafir stolið þeim eða keypt þær fyrir ólöglegan pening (ávinningur af broti)

Skyldur lögreglu

• Lögreglan á að halda lista yfir alla haldlagða muni og ber ábyrgð á því að þeir skemmist ekki
• Ef lögreglan leggur hald á eigur þínar á hún að skrá hvað hún tók. Þú getur krafist þess að fá afrit af skránni.
• Lögreglan á að skila þér hlutnum — nema hann sé raunverulegt þýfi eða sönnunargagn

Hvað ef lögreglan tekur eigurnar mínar og neitar að skila þeim?

Lögreglan má ekki halda eigunum þínum lengur en nauðsynlegt er vegna rannsóknar málsins.

Ef lögreglan telur að hluturinn sé stolinn en þú átt hann geturðu sýnt fram á eignarhald þitt, t.d. með kvittun.

Ef lögreglan neitar að skila hlutnum geturðu krafist þess að dómari úrskurði um haldlagninguna. Þú þarft því ekki bara að sætta þig við ákvörðun lögreglunnar.

Lögreglan verður að fá leyfi frá dómara til þess að setja þig í farbann. Dómari gerir það ef öll skilyrði gæsluvarðhalds eru uppfyllt — farbann kemur þá í staðinn fyrir gæsluvarðhaldið.

Tegundir farbanns

• Bann við því að fara úr landi eða út fyrir ákveðið svæði, t.d. Reykjavík, í ákveðinn tíma
• Vistun á stofnun eða sjúkrahúsi — ef þú ert of veik/ur andlega fyrir gæsluvarðhald í fangelsi
• Ökklaband eða annar staðsetningarbúnaður
• Skylda til að gefa þig fram við lögreglu á ákveðnum tímum

Hvenær á farbanni að ljúka?

Farbann má ekki vara lengur en nauðsynlegt er. Ef ástæður þess eru ekki lengur fyrir hendi á að aflétta því, jafnvel þótt tíminn sem dómari ákvað sé ekki liðinn.

Þú átt alltaf rétt á verjanda ef lögreglan handtekur þig. Ef þú ert í fangaklefa kemur hann þangað til þín.

Ef þú ert sakborningur í sakamáli átt þú oftast rétt á verjanda — talaðu við lögmann ef þú ert í vafa.

Mikilvægast

Það skiptir mestu máli að vera með verjanda í skýrslutöku hjá lögreglu. Þú átt rétt á að tala við lögmanninn í einrúmi fyrir skýrslutökuna — hann gætir þess að lögreglan brjóti ekki á réttindum þínum.

Hvað kostar þetta?

Ríkið borgar fyrir verjandann þinn. Ef þú ert sakfelld/ur getur ríkið sent þér reikning — en ef málið er fellt niður eða dómari sýknar þig borgar þú ekkert.

Verð ég að mæta?

Ef þú ert sakborningur — já, þú verður að mæta. Ef þú mætir ekki getur lögreglan handtekið þig.

Ef þú ert vitni — þú mátt neita að mæta og lögreglan getur ekki handtekið þig. Lögreglan getur þá beðið dómara um að taka af þér skýrslu. Ef þú mætir ekki fyrir dóm án lögmætra forfalla getur lögreglan sótt þig og fært þig fyrir dómara.

Verð ég að svara spurningum?

Ef þú ert sakborningur þarft þú ekki að svara neinum spurningum — þú mátt þegja algerlega. Þú þarft aðeins að gefa upp nafn, kennitölu og lögheimili.

💡 Besta ráðið: Ef þú ert í vafa um hvað er best að gera skaltu óska eftir lögmanni.

Ef þú veist ekki hvort þú ert sakborningur eða vitni

Lögreglan verður að segja þér það strax ef þú spyrð.

Þú ert sakborningur um leið og lögreglan grunar þig um að hafa framið afbrot eða sakar þig um það.

Ef lögreglan er í vafa um hvort þú sért sakborningur eða vitni á hún að telja þig sakborning — þú nýtur þá meiri réttinda, t.d. þarftu ekki að svara spurningum og átt rétt á verjanda.

Réttindi sakbornings

• Þarft ekki að svara spurningum um sakir þínar
• Mátt segja ósatt án þess að þér sé refsað fyrir það
• Átt rétt á verjanda
• Átt rétt á að fá að vita hvað þér er gefið að sök

Lögreglan má handjárna þig ef:

• Lögreglan hefur handtekið þig og hætta er á að þú flýir eða beitir ofbeldi
• Þú sýnir mikinn æsing eða óróleika.
• Hún telur að þú sért með sönnunargögn á þér sem hún þarf að taka

Reglur um framkvæmd

• Að jafnaði á lögreglan að handjárna þig með hendurnar fyrir aftan bak og lófana út.
• Lögreglan má ekki handjárna þig við aðra manneskju.
• Lögreglan má ekki heldur handjárna þig við fastan hlut nema mjög sérstakar aðstæður krefjist þess og ekki sé hægt að tryggja öryggi með öðrum hætti.
• Má ekki skilja handjárnaða manneskju eftir eina
• Ef tveir lögreglumenn flytja þig á annan stað á annar að sitja við hliðina á þér
• Lögreglan á að skrá hvers vegna hún notaði handjárn.

Fótjárn

Í algjörri nauðsyn má fótjárna þig meðan þú ert í fangaklefa. Aðeins stjórnandi vaktar getur tekið þá ákvörðun. Það má ekki skilja þig eftir eina/n í meira en 15 mínútur í einu.

Ef lögreglan beitti þig þvingunarráðstöfunum — og mál þitt endaði ekki með sekt eða sakfellingu — gætir þú átt rétt á bótum úr ríkissjóði.

Þú þarft ekki að sanna að lögreglan hafi gert eitthvað rangt. Nóg er að þú hafir sætt aðgerðunum og að málið hafi ekki leitt til sakfellingar.

Þú getur líka átt rétt á bótum þótt lögreglan hafi aldrei grunað þig um neitt brot.

Hvað gefur rétt á bótum?

• Handtaka
• Gæsluvarðhald eða fangaklefi
• Blóðsýni eða þvagsýni tekið
• Leitað á þér, í bíl eða húsi
• Eignir eða síminn tekinn
• Farbann eða ferðafrelsi skert

Skilyrðin

• Þetta gerðist á síðustu 10 árum
• Málið endaði ekki með sakfellingu eða sekt

Handtaka

Lögreglan má handtaka mann ef rökstuddur grunur er um refsivert brot. Hún má halda þér í allt að 24 klukkustundir. Eftir það verður hún annaðhvort að sleppa þér eða fara fram á gæsluvarðhald fyrir dómi.

Gæsluvarðhald

Gæsluvarðhald er lengri frelsissvipting. Lögreglan þarf leyfi dómara til að setja þig í gæsluvarðhald. Ákveðin skilyrði þurfa að vera uppfyllt.

Réttindi þín

• Þú átt rétt á lögmanni
• Þú þarft ekki að svara spurningum um sakir þínar
• Þú átt rétt á að tilkynna nánasta aðstandanda þinn

Lögreglan má ekki leita á þér NEMA:

1. Dómari gefi leyfi (dómsúrskurður) — hann gerir það bara ef skilyrði leitar eru til staðar.
2. Þú gefir leyfi — lögreglan má ekki þvinga þig, t.d. með hótunum eða loforðum, eða líta á þögn eða rænuleysi sem samþykki. Hún má bara leita þar sem þú leyfir, t.d. bara í vasa en ekki í tösku. Þú mátt alltaf draga leyfið til baka og þá verður hún strax að hætta leitinni.
3. Neyðartilvik — ef raunveruleg hætta er á að sönnunargögn glatist meðan lögreglan bíður dómsúrskurðar má hún leita strax, t.d. ef búið er að kvikna í bakpoka þínum.

Skilyrði leitar

• Rökstuddur grunur um að þú hafir framið glæp
• Nauðsynlegt að taka af þér hlutinn eða efnið

Framkvæmd

Lögreglumaður af sama kyni á að framkvæma leitina. Ef þú ert með hlutlausa kynskráningu áttu að fá að velja hvort kona eða karl framkvæmir hana. Lögreglan verður að sýna þér virðingu og fara varlega.

Líkamsrannsókn þýðir að lögreglan tekur blóðsýni, þvagsýni eða annað lífsýni úr þér.

Lögreglan þarf leyfi dómara eða samþykki þitt. Hún má ekki gera þetta án leyfis — nema sérstakar reglur um blóðsýni vegna gruns um akstur undir áhrifum áfengis eða fíkniefna eigi við. Til að taka þvagsýni þarf hins vegar samþykki þitt eða úrskurð dómara.

Skilyrði

• Rannsóknin má ekki valda þér skaða
• Til þarf að vera rökstuddur grunur um afbrot sem getur varðað fangelsisvist
• Framkvæmd af lækni eða öðrum með tilskilda menntun

Nei — einu spurningarnar sem þú þarft að svara lögreglu eru:

• Hvað þú heitir
• Hver kennitalan þín er
• Hvar lögheimili þitt er

Þú gætir þurft að sýna skilríki til sönnunar. Gott er að vera með skilríki í rafrænu veski í símanum.

Athugið

Lögreglan má handtaka þig ef þú neitar að gefa þessar upplýsingar — en það verður að vera nauðsynlegt í þágu rannsóknarinnar.

Ef lögreglan finnur hjá þér vímuefni til einkanota (neysluskammta) getur hún lokið málinu með sekt. Sektin er reiknuð svona:

Viðbótarsektir eftir efnum

Dæmi

Handtekin/n með 3 gr. af grasi: 50.000 + (3 × 4.000) = 62.000 kr.

Handtekin/n með 5 MDMA töflur: 50.000 + (5 × 15.000) = 125.000 kr.

Fyrir fyrsta og mjög lítið brot ungmennis getur sektin verið lægri en 50.000 krónur.

Athugaðu að ef magnið er ekki heil tala er líka sektað fyrir hluta úr grammi, t.d. 1,5 grömm eins og 2 grömm.

Nefnd um eftirlit með lögreglu (NEL)

Ef þú telur lögreglu hafa brotið á þér getur þú sent kvörtun til NEL. Nefndin tekur mál til skoðunar ef:

• Starfsmaður lögreglu framdi refsivert brot í starfi sínu
• Lögreglan viðhafði ámælisverða framkomu eða starfsaðferðir
• Þú ert ósáttur/ósátt við almenna starfshætti lögreglu

Hvernig sendi ég kvörtun?

• Tölvupóstur: nel@nel.is
• Bréfpóstur: Hlíðarsmári 1, 201 Kópavogur
• Vefsíða: nel.is

Hvað gerist eftir að ég sendi kvörtun?

Nefnd um eftirlit með lögreglu tekur kvörtunina til skoðunar. Ef hún varðar grun um refsivert brot lögreglumanns sendir nefndin málið til saksóknara til rannsóknar.

Lögreglan má ekki hlera símann þinn NEMA:

• Dómari gefi henni sérstakt leyfi með dómsúrskurði
• Ástæða sé til að ætla að hlerunin geti skilað mikilvægum upplýsingum fyrir rannsóknina
• Lögreglan sé að rannsaka brot sem getur varðað að minnsta kosti 6 ára fangelsi samkvæmt lögum

Réttindi þín

• Ef lögreglan hlerar þig verður hún að láta þig vita af því eftir á
• Þú átt rétt á að fá að vita hjá lögreglu hvort hún hafi einhvern tímann hlerað þig
• Leitaðu til lögmanns ef hún neitar

Kyrrsetning þýðir að lögreglan lætur kyrrsetja eignir þínar — t.d. bankareikninga, fasteign eða bifreið. Ólíkt haldlagningu tekur lögreglan eignirnar ekki af þér — þær eru áfram í þínum höndum en þú getur ekki ráðstafað þeim.

Hvenær er þetta gert?

• Til að tryggja greiðslu sektar eða sakarkostnaðar
• Til að leggja hald á ávinning af broti
• Krefst leyfis dómara

Hvenær fellur kyrrsetning niður?

• Þegar rannsókn máls er hætt
• Þegar dómari sýknar þig
• Þegar ekki er dæmt um upptöku ávinnings
• Ef kyrrsetningin er til að tryggja greiðslu sektar, sakarkostnaðar eða upptöku ávinnings og þú greiðir það sem kyrrsetningin á að tryggja, á kyrrsetningin að falla niður.

Sala á vímuefnum er litin mun alvarlegri augum en varsla til eigin neyslu. Samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara á sala fíkniefna að leiða til ákæru.

Munurinn á vörslu og sölu

• Varsla til eigin nota — lögreglan getur lokið málinu með sekt
• Sala — samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara á sala að leiða til ákæru
• Afhending á kókaíni, amfetamíni, LSD, MDMA eða skyldum efnum — leiðir til ákæru samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara, jafnvel þótt engin sala hafi farið fram
• Undantekning — máli vegna afhendingar á kannabis má ljúka með sekt í fyrsta skipti: grunnsekt 50.000 kr. + 8.000 kr. á hvert gramm

Dæmi — afhending kannabis í fyrsta skipti

Þú afhendir einhverjum 4 gr. af kannabis: 50.000 + (4 × 8.000) = 82.000 kr.

Þetta á aðeins við í fyrsta skipti og þegar um afhendingu er að ræða — ekki sölu. Ef þetta gerist aftur fer málið fyrir dóm.

🔵 Fékkst þú bréf frá lögreglu?

Ef þar stóð að málinu væri lokið eða hætt — þá er málinu líklega lokið.

🔵 Heyrðir þú ekkert í langan tíma?

Ef liðnir eru meira en 6 mánuðir frá atvikinu og ekkert hefur gerst — veldu „Veit ekki hvort málið er búið“ og við skoðum.

🔵 Fór málið fyrir dóm?

Ef málið endaði með sýknu skaltu velja „Málið mitt endaði með sýknu fyrir dómi“.

Málið er fellt niður

Ef ekki er talinn nægur grundvöllur til að halda málinu áfram getur málinu verið hætt eða það fellt niður.

Málinu lýkur án dóms

Sum mál geta endað með sekt, ákærufrestun eða annarri ákvörðun án þess að fara fyrir dóm.

Málið fer fyrir dóm

Ef ákæra er gefin út fer málið fyrir dóm. Þar er ákveðið hvort ákærði verði sakfelldur eða sýknaður.

Veistu ekki hvað varð um málið?

Þú getur haft samband við lögregluembættið sem rannsakaði málið og óskað eftir upplýsingum um stöðu þess eða hvernig því lauk.

Nánar um feril sakamála

LÖKE – yfirlit úr málaskrá lögreglu

Þú getur óskað eftir yfirliti yfir öll mál sem eru skráð á þig í málaskrá lögreglu.

Þú fyllir út eyðublað og sendir það til ríkislögreglustjóra á netfangið rls@rls.is.

Sækja yfirlit úr málaskrá lögreglu

Lögregluskýrslur úr einstökum málum

Þú getur líka óskað eftir lögregluskýrslum og öðrum gögnum úr málum sem varða þig.

Sendu beiðni til lögregluembættisins sem fór með málið.

Ef málið var á höfuðborgarsvæðinu geturðu sent beiðni rafrænt eða með tölvupósti á afrit@lrh.is.

Láttu fylgja nafn, kennitölu, hvenær og hvar atvikið gerðist og málsnúmer ef þú veist það.

Lögreglan getur í ákveðnum tilvikum takmarkað aðgang að upplýsingum.

Sækja lögregluskýrslur og önnur gögn

Sakavottorð er opinbert vottorð sem sýnir tilteknar refsingar sem þú hefur fengið fyrir lögbrot.

Ekki koma allir dómar og refsingar fram á sakavottorði. Það fer m.a. eftir tegund brots og hversu langt er liðið frá refsingunni.

Hvernig fæ ég sakavottorð?

Þú getur sótt um rafrænt á Ísland.is ef þú ert eldri en 15 ára og ert með íslensk rafræn skilríki.

Sakavottorðið er afhent rafrænt, á íslensku með enskri þýðingu, og kostar nú 3.800 krónur.

Ef þú getur ekki sótt um rafrænt geturðu sótt um hjá sýslumanni.

Sækja sakavottorð

Já. Ef þú átt erfitt með að greiða sakarkostnað geturðu sótt um að fá hann felldan niður.

Þú sækir um hjá sýslumanninum á Norðurlandi vestra.

Með umsókninni þarftu almennt að senda:

• Tvö síðustu skattframtölin þín
• Þrjá síðustu launaseðlana þína
• Önnur gögn sem styðja umsóknina, ef við á

Við mat á umsókninni er m.a. litið til tekna, eigna og þess hvort sérstakar aðstæður hafi áhrif á getu þína til að greiða.

Athugaðu: Umsóknin stöðvar ekki sjálfkrafa innheimtu sakarkostnaðar.

Sækja um niðurfellingu sakarkostnaðar